Anna Enquist en Gerrit Kouwenaar

Ik las privé-domein 294, Een tuin in de winter, herinneringen aan Gerrit Kouwenaar. Anna Enquist legt in nog geen 200 pagina’s haar vriendschap met de dichter Kouwenaar vast. Het is, en ik zeg dit zonder voorbehoud of ironie, een sympathiek boek. Je leest dit soort teksten niet vaak, van dichters over dichters. Enquist was werkelijk bevriend met Kouwenaar, en had hem niet alleen nodig om haar poëtica aan te slijpen of om haar carrière mee op te leuken. De modderige tekst die Marc Reugebrink schreef op het shipwreck called Fukushima bewijst in elk geval dat Enquist iets omschrijft wat heel veel schrijvers in het contact tussen collega’s niet kunnen opbrengen: vriendschap en liefde.

Je zou, als je een goed humeur hebt, Reugebrink in één ding gelijk kunnen geven: Enquist bouwt haar boek een beetje slordig op. Toch is die slordigheid iets wat het boek máákt: herinneringen aan een vriendschap (of liefde) zijn altijd fragmentarisch, verwrongen, bijgekleurd, chronologisch verward. We leven in een wolk van niet-weten en alleen dorre boekhouders proberen alles en iedereen in slagorde te houden. Ik denk dat Enquist in dit boek haar toon heeft gevonden, een toon die zuiverder klinkt dan in haar romans en in de meeste van haar gedichten; ze laat iets vallen, het idee dat ze dingen moet construeren en in de rij zetten – aan Enquist lijkt me, jammer genoeg, een schrijfster van experimentele, of in elk geval minder recht-toe-recht-aan-teksten verloren te zijn gegaan.

Als je lang leest, komen sommige schrijvers af en toe terug. Voor mij is Kouwenaar er daar één van. Ik las hem tijdens een vakantie in 1987, liggend voor een tent, het ogenblik: terwijl was toen net verschenen, in Leuven, in 1988, helemaal alleen in mijn kot van zes vierkante meter, ik werkte me door Gedichten 1948-1978 heen. Soms hield ik van zijn werk, soms liet het me onverschillig, en hij heeft in elk geval minstens twintig gedichten geschreven die ik nog steeds tot mijn persoonlijke favorieten reken, wat best veel is, ik bedoel, er zijn genoeg dichters die dat aantal in mijn persoonlijke canon niet halen.

Enquist maakte, als aanvulling bij haar herinneringen, een bloemlezing uit Kouwenaars werk: Van woorden gemaakt. Jammer genoeg is die keuze thematisch gerangschikt (‘Vroeger’, ‘Oorlog’, ‘Leven’ en zo voort) en volgt Enquist binnen al die thema’s de chronologie van het oeuvre, waardoor je tijdens zeven van die thema’s zeven keer in sneltreinvaart door Kouwenaars dichtwerk heen wordt gesleept. En dat werkt niet. Vallende stilte, een bloemlezing die de auteur maakte samen met dichter René Puthaar, is voor een goede kennismaking met Kouwenaars werk beter.

Eén van de mooiste gedichten van Kouwenaar is, en blijft, ‘zo helder is het werkelijk zelden’, door Puthaar en Enquist beiden gebloemleesd:

Zo helder is het werkelijk zelden, men ziet
het riet wit voor de verte staan

iemand klopt aan, vraagt water, het is
een verdwaalde jager

het antwoord is drinkbaar, zijn kromme weg
uitlegbaar in taal

in zijn weitas een bloedplas, het water
verspreekt zich al pratend in wijn

kijk, zegt hij, omstreeks het riet wijzend bij wijze
van afscheid, dit is een rouwmantel

later staat zijn glas daar nog, men ziet
het riet en eet wat —

Enquist leert me dat de ‘rouwmantel’ uit regel 10 een beest is. Dat heb ik nooit geweten. Ik dacht dat het een, nou ja, rouwmantel was – dat het riet als het ware een rouwmantel vormde, in de verte, als een vorm van naderend onheil (de dood). Maar een rouwmantel is dus (ook) een vlinder. Die echt bestaat. Nu kan ik het gedicht nooit meer lezen zonder er een vlinder in te zien, een vlinder die ik er meer dan dertig jaar lang nooit in zag rondfladderen. Als ik heel goed luister, hoor ik het geluid dat zijn vleugels maken, het geluid dat klinkt alsof je een jas die van een heel zachte stof is gemaakt over je schouders gooit.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s