Martinus Nijhoff: Schuitje varen, theetje drinken

De moeder de vrouw

Ik ging naar Bommel om de brug te zien.
Ik zag de nieuwe brug. Twee overzijden
die elkaar vroeger schenen te vermijden,
worden weer buren. Een minuut of tien

dat ik daar lag, in ’t gras, mijn thee gedronken,
mijn hoofd vol van het landschap wijd en zijd –
laat mij daar midden uit de oneindigheid
een stem vernemen dat mijn oren klonken.

Het was een vrouw. Het schip dat zij bevoer
kwam langzaam stroomaf door de brug gevaren.
Zij was alleen aan dek, zij stond bij ’t roer,

en wat zij zong hoorde ik dat psalmen waren.
O, dacht ik, o, dat daar mijn moeder voer.
Prijs God, zong zij, Zijn hand zal u bewaren.

De ik-persoon in het gedicht ‘De moeder de vrouw’ van Martinus Nijhoff is naar (Zalt)Bommel gegaan, om de nieuwe brug te zien. Waarschijnlijk deed hij dat op de fiets, al is de bus als transportmiddel zeker niet uit te sluiten. Mij is niet bekend of Nijhoff een voorkeur had voor een van beide vervoerswijzen. De ooit-nieuwe brug is in 1933 geopend, dus Martinus zal er ergens rond die tijd eens een kijkje zijn gaan nemen. Ruim voordat deze brug in 2007 werd gesloopt. De voor de ooit-nieuwe brug in de plaats gekomen brug die er nog wel ligt, heet Martinus Nijhoffbrug. Erg logisch is dat niet, maar Zaltbommel wilde de enige claim to fame die het had waarschijnlijk niet laten lopen.

Als hij daar is aangekomen, gaat hij een minuut of tien in het gras liggen. Dat levert mooie gedachten op. Die brug, namelijk, verbindt twee overzijden die elkaar vroeger, om het rijm, schenen te vermijden. Potjandubbeltjes. Als dat niet heel diepzinnig is, weet ik het niet meer. Alles lijkt één groot natuur-beleven te worden. En net als de ik-persoon helemaal lijkt op te gaan in het landschap gebeurt er iets dat het hele gedicht doet kantelen. Iets geks, of in elk geval: iets onverwachts. Hij verneemt ‘midden uit de oneindigheid’ een stem, ‘dat mijn oren klonken.’

Na dit octaaf is het sextet een uitwerking van deze klanken. In de regels 9 tot en met 11 wordt kalm verteld wat de bron van het geluid is: een bij het roer van een binnenvaartschip staande vrouw. Zij zingt. In regel 12 zegt Nijhoff, een brave christen, dat zij psalmen zong. Man, brug, oneindig landschap, klanken, psalmen: tot zover is alles helemaal paletti. Ik weet niet precies hoe ik dat door de brug heen varen van het schip moet duiden, maar misschien is dat een zegswijze uit de binnenvaart. Ik zou zelf onder de brug door varen, zij vaart er op haar schip doorheen.

Die psalmen zijn een trigger voor de ik-persoon. Hij denkt terug aan zijn moedertje. Zou zijn moedertje dood zijn? We weten het niet. We weten eigenlijk helemaal niks over de hoofdpersoon. Is het een vrouw? Een man? Is het een transgender? Een mens van kleur met niet nader aangeduide handicaps en/of geestelijke uitdagingen? Alles kan. We weten alleen dat de ik-persoon ergens bij de toen nieuwe brug in Zaltbommel zit en een vrouw, staand op het dek van een schip, ergens in de buurt van het roer, psalmen hoort zingen. Dat die ik-persoon dat een uitroep ingeeft over zijn (misschien wel gestorven) moeder: ‘O, dacht ik, o, dat daar mijn moeder voer.’

De slotregel is geen psalmcitaat. Dus de vrouw zingt psalmen, die geen psalmen zijn. Wel lijkt hij in de verte op een vers uit de oude berijming van psalm 121: ‘De Heer zal u steeds gadeslaan, opdat Hij in gevaar uw ziel voor ramp bewaar.’ Het is het besluit van een vaag gedicht dat, waarschijnlijk vanwege de ‘atmosfeer’, de status van klassieker verwierf. Er gebeurt weinig in het gedicht, het is een aaneenschakeling van sferen en beelden. Wat die moeder er precies in doet, is even vaag als de rest. Niemand weet waarom en Nijhoff zelf kan ook geen licht meer werpen op deze kwestie. Hij is al jaren dood.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s