Ernst Jandl: misschien wordt het beter

‘Een gedicht schrijven waarmee je in de Hitlertijd niet in een KZ zou zijn beland, deugt niet.’ Waarom weet ik niet, maar dit soort uitspraken irriteert me. Het is die gemakkelijke samensmeding van politiek en lyriek die mij de kast opjaagt en er bijna niet meer af krijgt. Zelfs als die uitspraak gedaan is door Ernst Jandl, Oostenrijks dichter en taalkunstenaar, kan ik er niet tegen. Ik snáp wel wat hij bedoelt. Ik wil zelfs aannemen dat de bewering niet gratis is. En toch.

Bij Uitgeverij Vleugels verscheen een keuze (waarom een keuze?) uit de bundel idyllen, een werk van de al wat oudere Jandl. Titel: poëzieklysma. Hij keert er, zij het niet zonder verzet of taalspel, in terug naar de lyriek, die moeder van de politiek, dat retorische loeder dat blijkbaar nooit helemaal loslaat. Vertaler en inleider Erik de Smedt zegt het zo: ‘Zo herziet hij ook zijn eigen imago van onvermoeibare taalvernieuwer. Waar hij vroeger rijm en metrum als traditionele lyrische elementen vermeed, haalt hij die nu, zij het vaak provocerend ironisch, zijn gedichten binnen. Dichterlijke inspiratie wordt teruggebracht tot ambachtelijk werk. Zelfs het writer’s block blijkt aanleiding te kunnen geven tot geïnspireerde gedichten. Hoge en lage registers worden vermengd.’

Jandl is een interessante dichter, – en precies dat maakt hem zo moeilijk grijpbaar. Hij is grappig en experimenteel en geëngageerd en lyrisch, zijn vaak korte werk spat alle kanten op, iets wat in tegenspraak lijkt met zijn teruggetrokken, kalm-burgerlijke dagelijkse leven (waarin hij, bedenk ik nu, iets van Pierre Kemp heeft). Het is alsof de dichter alle rollen die hij speelde en de paradox van zijn leven eens goed onder de loep nam, in zijn idyllen:

dit gedicht

het is nog niet goed
en je moet er nog aan werken
maar de wereld stort niet in
als je het erbij laat
niet eens het huis stort in

Alles in het leven van de dichter lijkt tegen hem samen te spannen, de dingen, de leeftijd, het lichaam: ‘mooie jonge dames veren op / wanneer ik me de tram in prop’. Bijna alles is zinloos geworden en daarom onderwerp van poëzie. Bijna verbaasd en toch gelaten kijkt hij naar het verval om hem heen. Toch was er, of is er, hoop:

ook met de wijn
hoop ik altijd
misschien wordt het beter
misschien wordt het beter
misschien wordt het beter
misschien wordt het beter
misschien wordt het beter
misschien wordt het beter
misschien wordt het beter
en het wordt niet beter

Zijn ver doorgedreven minimalisme (ook een overeenkomst met Kemp) is grimmig (daar scheiden zich de wegen van Kemp en Jandl). De mens is bij Jandl een ‘kakmachine’: ‘stinken doet de mens, zolang hij leeft / uit aars en mond en genitaliën’. En al dat verval, dat tast ook de taal aan, waardoor Jandl soms terugvalt op het dialect dat hij sprak. Alsof de standaardtaal niet voldoende is om zijn verdriet en teleurstelling te vatten. In de vertaling van De Smedt spreekt de dichter plotseling een soort Antwerps als dat het geval is:

‘wa zedd’ aa ont oepvaaize joeng
komd ier en springd in man spleet –
ik zén da’ dwaos aut
da’ dwaos aut waaif doeët’

Tegen het eind van de bundel haalt Jandl alle hem ter beschikking staande middelen uit de kast. In een lang gedicht, ‘ouder wordend koppel, een oratorium’ zingt hij zijn angst voor het ouder worden, het verval van het lichaam en de teloorgang van de liefde (als opmaat voor de dood) er uit. Van ‘‘‘jij ouwe klootzak’’, zegt ze /  ‘‘jij verdomd ouwe klootzak’’ / ze hadden gevreeën zoals ervoor nooit / twee mensen met elkaar hadden gevreeën’ tot en met ‘zo zien we dan, met opgezwollen leden / hoe liefde door liefde wordt aanbeden / en ook de ouderdom veel openlaat / wat zij die vingeren nog hopen laat’ neemt Jandl goed de tijd om de ontluistering stevig in de verf te zetten.

Het zijn geen behaagzieke verzen, in poëzieklysma. Maar het is wel grote poëzie, waar ik gek genoeg niet volledig van houd. Misschien ben ik nog niet oud genoeg. Jandl moet zich, net als de wijn uit het gedicht dat ik citeerde, in de lezer ontwikkelen. Soms lukt dat en soms niet.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s